Od neoklasycyzmu do secesji

Pod koniec XVIII wieku i na początku XX wieku architektura Sycylii zmieniła wygląd ulic, teatrów i rezydencji. Neoklasycyzm przywrócił uwagę na proporcje i formy inspirowane sztuką grecką i rzymską, podczas gdy barok i rokoko pozostawały obecne w krajobrazie miejskim. W nowych budynkach fasada mogła dążyć do bardziej wyważonego porządku, z elementami rozmieszczonymi według regularnego rytmu. Nie była to jednak powszechna i natychmiastowa zamiana. W tej samej dzielnicy współistniały dzieła powstałe w różnych stuleciach, a pojedynczy budynek mógł zachowywać interwencje należące do kilku epok. To nakładanie się warstw pozwala prześledzić przejście od neoklasycyzmu do secesji bez wyobrażania sobie wyraźnych granic między nimi.

Marvuglia i Ogród Botaniczny

Architekt Marvuglia odegrał ważną rolę w ugruntowaniu nowego języka na Sycylii. Wśród jego prac znajdują się realizacje w Palermo związane z Olivellą, San Martino delle Scale, Ogrodem botanicznym i Villą Belmonte all’Acquasanta. W projekt Ogrodu botanicznego zaangażowany był także Francuz Dufourny. Ta różnorodność programów pomaga zrozumieć neoklasycyzm poza formułą „powrotu do antyku”. Architektura dla życia religijnego, przestrzeń związana z badaniem roślin i willa nie mają tych samych potrzeb. Poszukiwanie porządku i proporcji musi za każdym razem dostosować się do funkcji, położenia i publiczności, która będzie korzystać z danego miejsca.

Ogród botaniczny jest szczególnie wymownym przykładem. Architektura wchodzi tu w relację z wiedzą naukową i z układem uprawianego krajobrazu. Nie patrzy się tylko na fasadę: obserwuje się, jak wejście, budynek i ścieżka mogą orientować tego, kto przemierza obszar przeznaczony do badania i ochrony roślin. Ten przykład nie pozwala traktować neoklasycyzmu jako gustu ograniczonego do monumentów celebratoryjnych. To język zdolny nadawać formę także instytucjom i przestrzeniom życia miejskiego. Miejsca te pozwalają obserwować te relacje w tkance miasta.

Palazzata w Mesynie

W Mesynie architekt Giacomo Minutoli pracował nad nowym projektem miasta zwróconego ku portowi: Palazzata, zniszczona przez trzęsienie ziemi w 1908 roku, należała do poszukiwań czytelnego porządku miejskiego. Jej utrata przypomina, że ważną część dziewiętnastowiecznej architektury sycylijskiej trzeba odtworzyć również poprzez dokumenty i historyczne obrazy. Katania oferuje porównanie z osiemnastowiecznymi dziełami w guście późnego baroku: Collegiata, Porta Garibaldi i San Placido związane są z okresem Stefano Ittara i miastem odbudowanym po trzęsieniu ziemi w 1693 roku. Oglądanie ich obok budynków neoklasycznych uświadamia, że języki nie zastępowały się wszędzie w tym samym momencie. W pobliskich miejscach mogli nadal działać architekci i zleceniodawcy o różnych gustach, każdy zaangażowany w nadawanie formy przestrzeniom swojego miasta.

Teatry i rzeźba XIX wieku

Wielkie teatry w Palermo czynią konkretnym przejście do architektury publicznej XIX wieku. Giuseppe Damiani Almeyda zaprojektował Politeama Garibaldi z odniesieniami klasycyzującymi i pompejańskimi; Giovan Battista Filippo Basile wygrał konkurs na Teatro Massimo, ukończony następnie przez jego syna Ernesta. Oba budynki odpowiadają różnym programom i w odmienny sposób wykorzystują nawiązanie do antyku. Nie są jedynie salami do oglądania spektakli: monumentalne wejście, fasada i relacja z placami współtworzą wizerunek miasta. Oglądanie ich na tej samej trasie pozwala zobaczyć, jak Palermo zdecydowało się przedstawiać siebie w stuleciu ekspansji miejskiej, powierzając teatrom także funkcję cywilną i symboliczną.

Rzeźba dziewiętnastowiecznej Sycylii obejmuje postacie takie jak Valerio Villareale, Benedetto Civiletti i Antonio Ugo, działające w różnych momentach i językach. Posągi, monumenty i dzieła dekoracyjne dopełniały place i budynki publiczne, nadając widzialną formę pamięci miejskiej. Życie muzyczne zajmowało te same przestrzenie miejskie: Vincenzo Bellini, urodzony w Katanii, stał się jednym z najważniejszych nazwisk włoskiej opery. Związek z teatrami nie jest wyłącznie ideowy. Budynki te oferowały miejsca do słuchania muzyki, a swoimi monumentalnymi fasadami ogłaszały miejsce widowiska w życiu miasta. Architektura, rzeźba i muzyka uczestniczyły w ten sposób w tej samej kulturze publicznej, choć podążały różnymi technikami i w różnym tempie.

Ernesto Basile i secesja

Ernesto Basile, syn autora projektu Teatro Massimo, odegrał kluczową rolę w palermitańskim okresie secesji. Villa Igea pozwala dostrzec zmianę języka: projekt nie opiera się wyłącznie na klasycznym porządku fasady, lecz dba o relację między bryłami, dekoracją i wnętrzami. Ciągłość rodzinna między oboma Basile’ami nie oznacza ciągłości stylu. Odpowiada zmianie zleceń i gustu między końcem XIX a początkiem XX wieku, gdy miasto szukało form odpowiednich także dla rezydencji i miejsc gościnności. Porównanie Teatro Massimo i Villi Igea ukazuje to przejście bez wyobrażania sobie ostrego cięcia między epokami: niektórzy artyści i budowy przeszły przez oba okresy.

Itinerarium między neoklasycyzmem a secesją może rozpocząć się od dzieł palermitańskich, a następnie otworzyć się na Mesynę i Katanię. Na każdym etapie obowiązuje to samo pytanie: jakie zadanie miał budynek i jaki wizerunek miasta współtworzył? Brama miejska, teatr, willa i budynek związany z ogrodem botanicznym przemawiają do różnych publiczności. Zestawienie ich ukazuje rozległość przemian między XVIII a XX wiekiem i pomaga uniknąć opowieści złożonej wyłącznie z dat i nazwisk. Miasto staje się miejscem, w którym spotykają się języki: barok pozostaje widoczny, neoklasycyzm wprowadza nowe miary, a secesja otwiera inne możliwości ekspresji.

Zdjęcie: Dedda71 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons